Ouderenverenigingen kunnen een grote rol spelen in de aanpak van eenzaamheid bij ouderen, schrijft Vlinks. ‘Afwisseling, verrassing, innoverende activiteiten zijn bondgenoten in de strijd tegen eenzaamheid.’

Dora woont in een woonzorgcentrum. Twee vrijwilligers van ouderenvereniging Vl@s, waar ook Dora lid van is, brengen haar met enige regelmaat een bos bloemen, glijmiddel voor een goede babbel. Tot die keer dat de directie meldt dat Dora een maand eerder begraven is. Niemand van de seniorenvereniging werd verwittigd. De twee vrijwilligers vragen of zij de bloemenattentie aan een nooit bezoek krijgende resident(e) kunnen overhandigen. De directie stelt de bezoekers aan een dame voor. Die reageert ontroerd. Wenend vertelt ze dat het de allereerste keer in haar leven is dat ze bloemen krijgt. Daar steekt een heel verhaal achter. Het doet haar deugd dat ze het vertellen mag en gelijktijdig voor even een brok eenzaamheid van zich afschudden kan.

Hier volgt niet de quizvraag op ‘Is dit verhaal waar of niet waar?’ De aanzwellende percentages bij bevraging inzake eenzaamheid bevestigen de waarheid van bovenstaand gebeuren in woonzorgcentrum De Linde in het Waasland.

Laat het duidelijk wezen dat eenzaamheid geen ‘voorrecht’ is verbonden aan oudere generaties, en niet alle 65-plussers zijn geïsoleerd in denken, handelen en sociaal leven.

Verheugend is dat boven alle electoraal gekissebis de Vlaamse regering recent besliste een Strategische Toekomstraad te installeren: wetenschappers dienen Vlaamse regeringen te adviseren over ontwikkelingen op lange termijn en dus voorbij het draagvlak van de dag te kijken.

De Vlaamse Ouderenraad heeft daarop niet gewacht en stelt in haar jaarprogramma 2019 prioriteit binnen haar advieswerk te verlenen aan een visie op de aanpak van eenzaamheid bij ouderen. Positief is dat de Vlaamse Ouderenraad steunt op de ervaringsdeskundigheid van haar leden, zijnde ouderenverenigingen.

Maatschappelijke evolutie

Vergrijzend Vlaanderen is synoniem voor een maatschappelijke evolutie, niet alleen demografisch (in 2030 is één op de vier Vlamingen 65-plusser, stijgende levensverwachting, grote toename van de 85-plussers), maar ook toenemende diversiteit, een groter wordende groep oudere holebi’s, meer alleenwonende ouderen (onder meer een gevolg van meer echtscheidingen op latere leeftijd), individualisering en het wegvallen van traditionele zingevingkaders zoals geloof en zuilen.

Ook het opnemen door senioren van een vaak tijdeisende mantelzorg voor hoogbejaarde ouders, zieke partner, kleinkinderen,… draagt samen met de levensfase die gepaard gaat met het verlies van leeftijdsgenoten, vrienden, familie bij tot een steeds krimpend sociaal netwerk. Komt daar nog eens een slechter wordende gezondheid bovenop, dan groeit het risico op het psychisch negeren van genieten van het leven, minstens eenzaamheid.

Steeds is nuance aangewezen. Ook binnen een relatie is het gevoel van alleen-zijn en verlatenheid mogelijk. Eenzaamheid kent geen dubbelgangers. Geen eenzaamheid is gelijk aan een andere, maar blijft steeds een wachtkamer voor onbehagen. De risico’s zijn aanwijsbaar, zoals die 65-plussers (ook jongere generaties) die moeten rondkomen met een inkomen dat onder de drempel van armoederisico ligt.

Geen twijfel mogelijk dat de Strategische Toekomstraad zich dient te buigen over verdere aanscherping van de efficiëntie van de Vlaamse Sociale Zekerheid en de vele vormen van zorgverlening. Het preventieve luik verdient evenveel aandacht: hoe blijft de senior een actieve rol spelen in de samenleving en hoe wordt de dalende sportieve, culturele en vrijetijdsbesteding, al dan niet als lid van een vereniging, eenmaal boven de 75 jaar, tegengegaan?

Actief ouder worden – een heilzaam proces – én leeftijdsvriendelijke buurten zijn de routes die de eenzaamheidsvalkuilen ontwijken. Willen de overheden hun investeringsbudgetten ook daar op oriënteren en op actieve wijze een halt toeroepen aan uitsluiting van een kwart van de bevolking? Het is niet omdat de oudere bevolkingsgroep geen ‘witte konijnen’ produceert, dat hen alle participatie dient ontnomen te worden.

Vandaag zijn senioren zoekers naar alternatieven. De maanden vooraf geplande bingospelletjes prijken niet op het verrassingslijstje. Overheden dienen de diversiteit in het aanbod te faciliteren. Niet te verwarren met het strooien met werkingstoelagen en subsidies. In leeftijdsvriendelijke buurten zorgen het ontmoetingscentrum en bijhorende activiteiten, de bibliotheekafdeling, winkels, postpunt, wandel- en fietspaden mét rustbanken, degelijke voetpaden,…voor prikkels tot en gelegenheden voor sociale contacten.

Verhalen trekken mensen uit hun isolement

Verenigingen, zeer zeker ook ouderenverenigingen, dienen te luisteren naar de wensen van hun leden en een programma voor te leggen dat vele en laagdrempelige – ook wat betaalbaarheid betreft – invalshoeken voor deelname omvat. Afwisseling, verrassing, innoverende activiteiten zijn bondgenoten in de strijd tegen eenzaamheid. Waarom geen volkstuintje bewerken samen met buurtbewoners of met leden van de seniorengroep? Waarom geen verhalen vertellen, bundelen, publiceren en er de jongste generatie mee confronteren over hoe het erfgoed van eerste en plechtige communie beleefd werd of hoe verdriet en dood als kind een halve eeuw geleden beleefd werd.

Aan gespreks- en verhaalonderwerpen geen gebrek. Verhalen trekken mensen uit hun isolement. Ze doorbreken ons onvermogen om te praten over moeilijke onderwerpen, net als het doorbreken van het zich meer en meer nutteloos voelen. Verhalen vertellen en optekenen kunnen een antwoord inhouden op de vraag naar de belangrijkste les die het leven leert.

Vrijwilligers, waar het verenigingswerk op steunt, kunnen zonder vertrouwensbreuken te veroorzaken, beslist een ruimer publiek bereiken en vele mensen helpen nieuwe sociale contacten op te bouwen door oog te hebben voor de snel evoluerende maatschappij.

Niet de (ouderen)vereniging bepaalt de keuzes, maar het eigen inzicht van de leden. De vereniging ondersteunt en faciliteert. Dat maakt het verenigingsleven aantrekkelijk in het aanwijzen van een weg naar sociale netwerken, meer zelfredzaamheid en zelfkennis. Op die wijze ontdoen ouderenorganisaties zich ook een – onterecht – oubollig imago. Een samenleving in verandering zoekt constant naar een nieuwe, warme ankerpunten.

De verrijzenis uit de eenzaamheid hoeft niet te wachten op Pasen. Een actief leven op rijpere leeftijd vangt nu aan, niet later. De ouderenvereniging kan de deur van de eenzaamheidscel op slot houden, mits luisteren naar de leden, kwalitatieve invulling van een grote diversiteit aan activiteiten en rekening houden met de veeleisendheid van de zich in grote getale aandienende jonggepensioneerden.

Johan Velghe is woordvoerder van Vlinks